„Osmijeh za Mariju Mahailovič“ po tekstu i u režiji Obrada Nenezića; Kulturni centar Bar i Gradsko pozorište Podgorica

Ko je Ljubo Čupić Crnoj Gori? Borac za slobodu, simbol antifašizma, otpora, neposustajanja, hrabrosti, beskompromisne požrtvovanosti i vjere u bolje sjutra. Međutim, u ratničkoj istoriji crnogorskog naroda bilo je mnogo takvih junaka koji su, i pored brojnih spomen-obilježja, za širu crnogorsku javnost ostali anonimusi. Zašto onda baš Ljubo Čupić? Ne pamtimo ga po tome što je rođen u Argentini ili zato što je bio student prava u Beogradu, već po jednom Osmijehu koji je, ovjekovječen fotografijom, prerastao u legendu. Kult izgrađen oko ovog čovjeka i gusta simbolika u kojoj i danas živi doveli su ga gotovo do nivoa apstrakcije, pri čemu se nerijetko zaboravlja da mu je ime Čedomir i da je strijeljan rukom domaćih izdajnika u Nikšiću. Reditelj predstave „Osmijeh za Mariju Mihailovič“ (kao i autor istoimenog romana) Obrad Nenezić ovaj lik gradi po aristotelovskom principu „onoga što je moglo biti“, izbjegavajući istoričarski pristup (za koji, doduše, nije imao ni uslova). Na ovaj način reditelj/autor stvara lik samo inspirisan istorijskom ličnošću, ali nadasve fiktivnog karaktera, čime otvara jednu potpuno novu dimenziju njegovog sagledavanja. Ono fundamentalno što povezuje fikciju i stvarnost može se sažeti u replici-lajtmotivu – anđela ne možeš ubiti, što se odnosi kako na Ljuba, tako i na sve vrijednosti u koje je vjerovao do potonjeg časa.

Inicijalni signal za početak predstave je zvuk pušaka i eksplozija kojom reditelj publiku in medias res „katapultira“ u ratni hronotop. Upravo su zvučni efekti, uz krajnje uvjerljivu napetost koja emanira iz disensnih dijaloga, ono što dominantno učestvuje u stvaranju atmosfere koja uspješno teleportuje gledaoca nazad u 1941. godinu. Postmodernističkom organizacijom scene (Darko Musić), koja je svedena na dva stepeništa i platformu koja ih povezuje, otvara se mogućnost brzog i jednostavnog izmiještanja likova u vremenu i prostoru, čime se razbija njihovo tradicionalno jedinstvo. S obzirom na to da se predstava dramaturški oslanja na istoimeni roman, radnja je prilagođena dramskim okvirima – dakle parcelisana, pa je tako postmodernistička tehnika dekonstrukcije jedinstva vremena, mjesta i radnje dosljedno sprovedena. Nedostatak klasičnog zapleta, usporenost glavnog toka radnje zbog brojnih međuscena, te akcione sekvence poput upada u fašistički štab i infiltracije u vojnu kasarnu pružaju gledaocu gotovo kinematografski doživljaj. Iako je tok radnje linearan, seciran je tako da svaki fragment nosi priču koja iz zasebne perspektive prikazuje uticaj rata na individualne ljudske sudbine. Na ovaj način reditelj podsjeća da je ratni domet mnogo dalji od bojnog polja i da prodire duboko u duše svih onih njime zahvaćenih, ali i na to da čak i tada izvor života ne presušuje, već se obnavlja smijehom i ljubavlju. Upravo su Vukan Pejović (Rade) i Milo Perović (Staša) glavni nosioci poletne mladalačke energije i (vrlo uspjelih) komičnih partija čija težina je dovoljna da cjelokupni projekat ne bude primljen kao tragedija. Iako je Staša modelovan kao „komunista sa krstom“, stiče se utisak da je uloga Radeta od većeg značaja zato što je preispitivanje odluka Partije, a samim tim i sumnja u komunističku idilu ostvarena upravo u ovom liku. Izbjegavajući crno-bijeli shematizam reditelj signalizuje da rečenica Interes nacije je veći od interesa pojedinca ne oslikava samo fašističku logiku nego i logiku svake nacionalne ideologije.

Kroz niz epizoda, vješto integrisanih u jednu cjelinu, Nenezić na sceni slika vječitu borbu Erosa i Tanatosa – ljubavi kao pokretačke sile i rata kao sile razaranja. Glumci su bez imalo patetike uspjeli da prikažu trijadnu koncepciju ljubavi: romantičnu, bratsku, ali i onu širu, civilizacijsku ljubav koja se manifestuje odanošću revolucionarskim i nadasve opšteljudskim vrijednostima. Lazar Dragojević (Ljubo) i Marija Đurić (Marija) kao protagonisiti romantičnog narativa suprotstavljaju se objema rigidnim ideologijama – i fašizmu i komunizmu. Naime, povratak u okupirani Nikšić samo je jedan od znakova otpora fašizmu, a govoriti više o tome bilo bi redundantno. S druge strane, kroz samo ostvarivanje svoje ljubavne veze likovi se suprotstavljaju komunističkom, ali i crnogorskom patrijarhalnom moralu kao fenomenu utemeljenom na društvenim konvencijama, a ne na univerzalnim etičkim principima. Intimna veza sa ženom koja je vlasnica pansiona prostitutki razgrađivački djeluje na komunistički narativ, inače sklon cenzuri i idealizaciji, a onaj koji ga razgrađuje upravo je čovjek koji je za tu ideologiju položio život. Digresije koje usporavaju glavni tok radnje takođe govore o ljubavi: Omar Bajramspahić (Jovo Džada) i Katarina Krek (Belisima) na scenu unose razigranost i humor, dok je čak i fašističkom vojniku (Zoran Dragićević) dozvoljeno da strah od rata i smrti privremeno otkloni maštanjem o voljenoj. Treba istaći da Bajramspahić i Krek tumače više uloga od kojih, čini se, najbolji utisak ostavljaju kao Pukovnik (koji je našminkan tako da izgleda dehumanizovano) i Grofica, budući da se upravo u tom odnosu najplastičnije demonstrira okupatorski mehanizam ucjene i mita.

Još jedan naratološki element transponovan u dramski medij je narator (Simo Trebješanin) koji je u prvom redu zaslužan za to što ćemo ovu predstavu pamtiti kao muzičku dramu (kompozicija: Slobodanka Dabović-Đurić). On se ne pojavljuje samo na prološkoj i epiloškoj granici i nije odsječen od fiktivnog svijeta već je, naprotiv, njegov sastavni dio. Muzičke partije, u kojima se pjevajući ističu filosofske poruke i gledalac podstiče na razmišljanje, pripadaju dominantno naratoru – Pablu, ali u manjem stepenu i ostalim likovima. Ljubo, Marija, Belisima i drugi u muzičkim segmentima, kao svojevrsnim monolozima, iznose svoje misli i unutarnja previranja i tako učestvuju u modelovanju sopstvenih likova sa unutrašnje tačke gledišta. U jednom od tih raspjevanih monologa Ljubo ističe kako „neće ni boga da moli“, čime učvršćuje ponositost u vrhu piramide svog aksiološkog sistema.

Postupkom demitologizacije Nenezić prikazuje Ljuba kao Čovjeka, harizmatičnog mladića punog argentinske strasti i crnogorskog ponosa, mladalačkog zanosa i erosa, kao ideologa i sanjara, ali i brata, druga, ljubavnika. Mitsku uspomenu prepuštenu ideološkim vjetrovima i nikšićkom spomeniku pored kojeg će se, opravdano je strahovati, kroz koju deceniju prolaziti s ravnodušnošću, Nenezić vraća svom iskonu, onamo odakle je sve počelo. Prije mita, prije legende – živio je Čovjek, sa svim svojim strepnjama, nadama i razočarenjima svojstvenih i bliskih svakom ljudskom biću, a upravo upoznavanje njegovog čojstva nužno je radi istinskog razumijevanja njegovog herojstva. Vrednovanje antifašističkih ideala i pružanje otpora agresiji na slobodu važno je u svakom vremenu, a pogotovo u savremenom kontekstu istorijskog revizionizma i pokušaja rehabilitacije osuđenih ratnih zločinaca.